een reflectie op het rapport van de Onderwijsraad
Tijdens onze aanwezigheid op Bonaire en Sint Eustatius de afgelopen periode merkten mijn collega’s en ik dat het rapport verschillende reacties losmaakt. De Onderwijsraad bevestigt wat velen lokaal al jaren weten. Dat het nu is vastgelegd in een rapport waarvan in elk geval enige zeggingskracht verwacht mag worden, is een erkenning van hun realiteit. En tegelijk schuurt het bij professionals en roept het bij hen, voor ons, begrijpelijke vragen op. Want het is niet vanzelfsprekend dat een kritische reflectie ook dezelfde noodzakelijke kritische opvolging krijgt.
Het rapport heeft een belangrijke signaleringswaarde en geeft richting, maar is nog geen plan. Richting alleen is niet genoeg. Het kan verleidelijk zijn om de oplossingen voor het recht op goed onderwijs te zoeken in de inzet van meer middelen en door de landelijke overheid geïnitieerde programma’s en projecten. Maar het vraagt meer. Het vergt oprechte aandacht en eerlijke investering in duurzame relaties en sensitiviteit naar de dynamiek van onderwijs en eilandelijke gemeenschap. Middelen zijn onmiskenbaar nodig. Daarnaast denk ik dat het onderwijs op de BES vooral tijd, ruimte en support nodig heeft, om de kracht van sociale beweging te laten groeien. Voor mij zit de kern in de relationele laag, die gedijt bij bemoediging en aanmoediging. Wat ik geleerd heb van de afgelopen zes jaar is dat in die relationele interactie de interventies ontstaan die duurzaam impact hebben.
Ik zie het rapport van de Onderwijsraad als een uitnodiging aan onderwijsprofessionals, leiders en bestuurders, lokale beleidsbepalers én gemeenschap, om samen zelf te duiden wat van betekenis is. Niet als eindpunt, maar als begin. Zodat zij van daaruit samen met landelijke beleidsmakers en -beslissers opnieuw de vraag kunnen beantwoorden wat onderwijs op de eilanden werkelijk nodig heeft om van betekenis te zijn, voor kinderen en jongeren, maar ook voor de gemeenschap waarin zij opgroeien.
De kracht van samen
De Onderwijsraad kijkt in haar rapport verder dan de losse incidenten en bekende uitvoeringsproblemen. De kernboodschap van de raad is helder: het Nederlandse onderwijssysteem is nog onvoldoende afgestemd op de specifieke omstandigheden van Bonaire, Saba en Sint Eustatius. De kern van het probleem ligt niet primair in de uitvoering, maar in de aansluiting van het systeem op de context. Daardoor is het recht op goed onderwijs in de praktijk nog niet stevig genoeg geborgd.
Dat geeft de lezer een wezenlijk inzicht. Dit signaal verschuift namelijk het gesprek van: “waar gaat het mis op scholen?” naar: “wat vraagt het systeem van kleine eilandelijke onderwijsorganisaties dat zij onmogelijk alleen kunnen dragen?” Daarmee opent de raad voor een breder publiek de weg naar een veelzijdig perspectief dat noodzakelijk is, maar waarvoor tot nu toe vaak weinig ruimte was.
De Onderwijsraad opent met haar rapport de ruimte voor dialoog. Voor een gesprek dat minder oordelend is, meer onderzoekend naar wat wel kan en, zo verwacht ik, uiteindelijk ook productiever.
De raad laat zien dat er in de afgelopen jaren veel inzet is geweest door scholen, en dat er echt stappen zijn gezet. Ik herken dat. Er is beweging. Voorzichtig, maar zichtbaar. De veerkracht en ontwikkelkracht van leraren, teams en leidinggevenden verrast me telkens opnieuw. Deze kracht is van onschatbare waarde, want wie de praktijk kent weet dat de opgaven op de eilanden groot zijn en de gelijke kansen voor kinderen en jongeren niet vanzelfsprekend.
De beweging die zich bijvoorbeeld manifesteert op Bonaire is het bewijs dat sociale weefsels daarbij krachtig werken. Mijn collega’s en ik hebben samen met lokale professionals de zaadjes mogen planten voor lerende culturen in teams en scholen, tussen scholen, in de keten en in relatie met de gemeenschap. Dat is zorgvuldig werk van jaren, niet iets dat zomaar ontstaat. En nu zie ik geleidelijk, maar wel steeds duidelijker, dat er een fundamentele basis ligt voor ontwikkelen van onderwijs dat past bij de eilandelijke context.
Onderwijs en gemeenschap horen bij elkaar
Onderwijs staat niet op zichzelf, zo bevestigt ook de Onderwijsraad. De relatie tussen onderwijs en de eilandelijke gemeenschap is wederkerig. Een school voedt de gemeenschap met taal, talent, burgerschap, verbondenheid en toekomst. Tegelijkertijd voedt de gemeenschap het onderwijs: met cultuur, waarden, geschiedenis, omgangsvormen, verwachtingen, voorbeelden etc.
Dat betekent voor mij ook dat onderwijs zich niet werkelijk kan ontwikkelen zónder een visie op de samenleving waarin dat onderwijs betekenis moet krijgen. Iedere grote onderwijstransitie in de geschiedenis laat dat zien. Of het nu gaat om inclusiever onderwijs, meertaligheid, burgerschap, arbeidsmarktontwikkeling, het versterken van doorstroom, het voorkomen van een braindrain. Een wezenlijke verandering heeft pas kans van slagen als helder is welk soort samenleving je mede wilt helpen vormen. Van daaruit start beweging. Het rapport raakt dat op meerdere plaatsen, bijvoorbeeld waar het spreekt over verschillende toekomstpaden, over de noodzaak van betere aansluiting op de eilanden en de regio, of over de positie van de openbare lichamen als verbindende schakel tussen onderwijs en samenleving.
Het belang van betekenis en relatie
Onderwijsontwikkeling is nooit alleen een technisch of organisatorisch vraagstuk. Natuurlijk doen structuur, kwaliteit, randvoorwaarden en rolzuiverheid ertoe. Maar duurzame ontwikkeling begint bij betekenis. Die kan gevonden worden in antwoorden op vragen zoals: Waar dient het onderwijs hier? Wat hebben kinderen en jongeren nodig om zich te kunnen verhouden tot hun eiland, tot de regio, tot Nederland en tot een veranderende wereld? En wat vraagt dat van professionals, leiderschap en bestuur?
De Onderwijsraad concludeert dat kinderen en jongeren onvoldoende zijn toegerust voor verschillende toekomstpaden, dat scholen niet altijd het vermogen hebben om goed in te spelen op toenemende diversiteit en dat het besturen vaak ontbreekt aan mogelijkheden om hun verantwoordelijkheid waar te maken. De thema’s die de raad aanhaalt staan niet op zichzelf maar vragen om een gedeeld ontwikkelrichting. Hoe krijgen we het systeem werkend? En vooral: welk onderwijs willen we hier met elkaar mogelijk maken?
In deze lokale, regionale en rijks-dynamiek is de verhouding tussen Den Haag en de eilanden maar ook die tussen eilanden onderling een sleutel. De Onderwijsraad benoemt expliciet dat beleid en wetgeving vaak eerst met Europees Nederland voor ogen worden ontwikkeld en pas daarna worden bezien op toepasbaarheid voor Caribisch Nederland. Dan loop je al snel achter de werkelijkheid aan. Omdat de bestuurlijke verhouding van de eilanden tot Nederland bovendien verschilt, en de context van ieder eiland wezenlijk eigen kenmerken heeft, is elkaar regionaal versterken in de praktijk vele malen complexer dan in de papieren werkelijkheid.
De vraag ‘welk onderwijs willen wij hier maken’ is daarom niet alleen een bestuurlijk vraagstuk, maar voor mij ook vooral een relationele opgave. Ontwikkeling vraagt immers vertrouwen. Vertrouwen vraagt erkenning. En erkenning vraagt dat je in de landelijke en regionale interactie de lokale context niet pas aan het einde van het proces “meeneemt”, maar vanaf het begin serieus als vertrekpunt neemt. In die zin lees ik in het rapport ook een uitnodiging tot co-creatie: samen ontwerpen in plaats van achteraf inpassen. Dat doet ook een appel op het onderwijsveld zelf, om goed onderbouwd positie te kiezen in het belang van kinderen en jongeren.
Hoe kan nu verschil gemaakt worden?
Jongeren bewegen zich tussen hun eigen eiland, de regio en Europees Nederland. Onderwijs kan emanciperen als het hen ook daadwerkelijk voor die verschillende werelden toerust. Het rapport zegt dat nadrukkelijk. Maar onderwijs kan dat niet alleen.
Interessant is nu niet enkel hoe politiek en bestuur de aanbevelingen van de Onderwijsraad gaan vertalen. Er is ook een kans voor onderwijs en lokale gemeenschap. De antwoorden liggen volgens mij niet in nog meer druk op scholen, in controle en centraal geleide programma’s of projecten. Het verschil wordt gemaakt waar visie, gemeenschap en organisaties met elkaar verbonden raken. Dat begint enerzijds bij het serieus nemen van de meertalige en meervoudige werkelijkheid van de eilanden. En anderzijds bij de rol die onderwijs, sociale en culturele partners, en ondernemers collectief kunnen nemen om deze realiteit te representeren.
Het verschil wordt ook gemaakt waar bestuur en leiderschap niet op afstand blijven, maar lokaal geworteld raken. Contextgevoelig leiderschap is essentieel: de relationele sensitiviteit om te weten wat er speelt in de gemeenschap, om bruggen slaan tussen school, zorg, arbeidsmarkt en overheid, en om taal hebben voor wat in de dagelijkse praktijk wel en niet werkt.
En misschien wel het meest: het verschil wordt gemaakt waar ondersteuning structureel wordt georganiseerd. De raad is daar duidelijk over. De kwetsbaarheden mogen niet blijven rusten op de schouders van individuele scholen en besturen. Gemeenschapskracht is daarbij wat mij betreft een onmisbare schakel die meer aandacht verdient. Tegelijk mag deze kracht geen excuus worden om structurele schaarste te normaliseren.
Moed moet
In de afgelopen dagen sprak ik met diverse direct en indirect betrokkenen van het onderwijs op de BES. Het rapport wordt zoals gezegd gelezen met herkenning, maar ook door velen beschouwd als kritisch en stevig. En dat is nodig, ik denk dat onderwijs in Caribisch Nederland en in bijzonder BES dat verdient. Niet om met vingers te wijzen of te oordelen. Maar om een bewustzijn te stimuleren dat het werkelijk belangrijk is om anders te kijken.
Als ontwikkeling van onderwijs meer is verbonden met een visie op de samenleving waarin het betekenis krijgt, dan wordt beter zichtbaar wat in elke context mogelijk is. Interventies ontwikkelen zich dan niet zozeer vanuit tekorten, maar vanuit (lokale) samenhang. Dan ontstaan beleidskaders die niet enkel worden bezien door een Europees-Nederlandse lens, maar die uitgaan van een contextbewuste benadering. Dan draait onderwijsontwikkeling minder om de vraag hoe scholen zich moeten aanpassen aan het systeem, maar ontwikkelt onderwijs zich vanuit de vraag hoe het systeem dienstbaar kan worden aan goed onderwijs op de eilanden.
Deze benadering van onderwijsontwikkeling vraagt moedige gesprekken. Gesprekken over taal, identiteit, over kansen en toekomstpaden, over de wederkerigheid tussen onderwijs en gemeenschap. Het vereist ook dialoog over wat de rol van OCW is, wat besturen redelijkerwijs kunnen dragen, en over hoe openbare lichamen, scholen en gemeenschap elkaar sterker kunnen maken zonder verantwoordelijkheden te vermengen. Het gaat om het inzetten van een beweging waarin mensen zich gezien weten, waar de context serieus wordt genomen en waar onderwijs niet los staat van het grotere maatschappelijke verhaal. Dan ontstaan ruimte, eigenaarschap. Dan ontstaat een eigen verhaal voor onderwijs met impact. Daar begint onderwijs dat werkelijk van betekenis is. Dat verdient elk kind..
bekijk het rapport van de Onderwijsraad
Lees het volledige rapport op de website van de Onderwijsraad.
